Công dân số bắt đầu từ nhu cầu đời thường

Ở nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS&MN), chiếc điện thoại thông minh ngày càng hiện diện trong những công việc rất đỗi thường ngày. Người dân có thể tìm hiểu chính sách, nhận thông tin thời tiết, trao đổi với cán bộ cơ sở, thanh toán các khoản sinh hoạt hoặc giới thiệu sản phẩm của gia đình trên mạng xã hội. Từ những nhu cầu thiết thực ấy, công nghệ số đang từng bước trở thành công cụ hữu ích, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Tại xã Hải Lạng, tỉnh Quảng Ninh, các đoàn viên thanh niên và Tổ công nghệ số cộng đồng đã hướng dẫn người dân, trong đó có nhiều phụ nữ DTTS, sử dụng VNeID, thanh toán không dùng tiền mặt, tìm kiếm thông tin sản xuất và quảng bá nông sản. Tại thôn Thống Nhất, chị Hà Thị Phượng từ chỗ ngại thao tác trên điện thoại thì giờ đã biết thanh toán tiền điện, tiền nước, đưa hình ảnh nông sản của gia đình lên Zalo, Facebook. Câu chuyện được Báo Quảng Ninh và Cổng thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ phản ánh cho thấy ý nghĩa thực chất của việc đưa kỹ năng số đến tận hộ dân.

Đoàn viên thanh niên xã Hải Lạng hướng dẫn chị Hà Thị Phượng, thôn Thống Nhất, tỉnh Quảng Ninh sử dụng các tiện ích số trên điện thoại (Ảnh: mst.gov.vn)

Việc phát triển công dân số không chỉ dừng lại ở khả năng sử dụng điện thoại thông minh hay đăng ký tài khoản trên các nền tảng số, mà còn đòi hỏi người dân được trang bị kiến thức, kỹ năng để khai thác hiệu quả, an toàn các tiện ích trên môi trường số. Qua đó, người dân có thể tiếp cận thông tin đáng tin cậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chủ động tham gia các hoạt động kinh tế, xã hội. Đối với người dân vùng sâu, vùng xa, những lợi ích ấy cần được cảm nhận qua việc giảm đi lại, giảm thời gian chờ đợi, có thêm cơ hội học tập và kết nối thị trường.

Với đồng bào các tôn giáo, nhu cầu tiếp cận dịch vụ hành chính, thông tin pháp luật và các tiện ích thiết yếu cũng đặt ra tương tự. Việc hướng dẫn tổ chức, cá nhân hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo sử dụng các phương thức giao dịch điện tử cần phù hợp với thực tiễn sinh hoạt tôn giáo, đồng thời tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo và quyền bảo vệ thông tin cá nhân. Đây là một hướng tiếp cận cần thiết để chuyển đổi số thực sự bao trùm các cộng đồng dân cư.

Không để khoảng cách số trở thành khoảng cách thụ hưởng chính sách

Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 66.22/2026/NQ-CP ngày 09/7/2026 về phát triển công dân số, có hiệu lực từ ngày 15/8/2026. Nghị quyết xác định quyền của công dân trong quản lý việc khai thác, sử dụng dữ liệu cá nhân; quyền tiếp cận dịch vụ số và được pháp luật bảo vệ trên môi trường số. Các chính sách miễn, giảm phí, lệ phí khi thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến theo điều kiện quy định là một trong những biện pháp khuyến khích người dân tham gia môi trường số.

Điểm đáng chú ý là chính sách khuyến khích không làm hạn chế quyền, lợi ích hợp pháp của công dân khi lựa chọn phương thức tiếp cận, thực hiện thủ tục hành chính và dịch vụ công. Quy định này đặc biệt có ý nghĩa đối với người cao tuổi, người khuyết tật, người dân chưa có điện thoại thông minh hoặc chưa quen thao tác trực tuyến. Vì vậy, cùng với việc phát triển các dịch vụ trực tuyến, cần tiếp tục duy trì các hình thức tiếp nhận, hướng dẫn và hỗ trợ phù hợp, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, thụ hưởng các dịch vụ thiết yếu.

Đoàn viên thanh niên phường Yên Bái, tỉnh Lào Cai giúp bà con tiếp cận những tri thức mới, làm chủ cuộc sống số (Ảnh: mst.gov.vn)

Từ thực tiễn lĩnh vực dân tộc và tôn giáo, các rào cản không chỉ nằm ở hạ tầng mạng. Khác biệt về ngôn ngữ, trình độ học vấn, khả năng sử dụng thiết bị, điều kiện kinh tế và thói quen giao dịch đều có thể ảnh hưởng tới mức độ thụ hưởng. Một người có điện thoại thông minh nhưng không đọc hiểu các hướng dẫn hoặc lo sợ bị lừa đảo vẫn có thể đứng ngoài những tiện ích mà công nghệ mang lại. Vì vậy, ngoài đầu tư hạ tầng, cần các tài liệu trực quan, hướng dẫn bằng ngôn ngữ phù hợp và hình thức hỗ trợ cầm tay chỉ việc.

Trong quá trình góp ý dự thảo kế hoạch triển khai Nghị quyết, Trung tâm Chuyển đổi số thuộc Bộ Dân tộc và Tôn giáo đã đề xuất ưu tiên hỗ trợ vùng đồng bào DTTS, miền núi, biên giới, vùng đặc biệt khó khăn và đồng bào các tôn giáo. Trong đó nhấn mạnh vai trò của người có uy tín, chức sắc, chức việc, nhà tu hành và Tổ công nghệ số cộng đồng trong tuyên truyền; đồng thời đề nghị bảo vệ chặt chẽ dữ liệu cá nhân liên quan đến dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo. Những kiến nghị này thể hiện cách tiếp cận lấy điều kiện thực tế của người dân làm điểm xuất phát.

Một nội dung không thể tách rời là an toàn số. Khi giao dịch, thanh toán và khai thác thông tin trên mạng tăng lên, nguy cơ giả mạo cơ quan nhà nước, lừa lấy mã OTP, chiếm đoạt tài khoản hay thu thập trái phép dữ liệu cũng gia tăng. Đối với cộng đồng còn hạn chế kỹ năng, nội dung hướng dẫn cần bắt đầu từ những tình huống dễ gặp, dễ nhớ như: Không cung cấp mật khẩu hoặc mã xác thực, kiểm tra đường dẫn trước khi đăng nhập, và tìm đến cơ quan, người hỗ trợ tin cậy khi nghi ngờ bị lừa đảo.

Từ dịch vụ công trực tuyến đến bản làng thông minh

Kết quả triển khai Nghị quyết số 66.22/2026/NQ-CP tháng 10/2026 của Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo 57 Bộ Dân tộc và Tôn giáo cho thấy, Bộ đang quản lý 58 thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực dân tộc, tín ngưỡng, tôn giáo; 100% được cung cấp trực tuyến. Bộ đã hoàn thành tái cấu trúc 16/16 thủ tục có thành phần hồ sơ được thay thế bằng dữ liệu. Đây là điều kiện quan trọng để người dân, tổ chức giảm việc cung cấp lại giấy tờ khi thực hiện thủ tục, song hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận và sử dụng của người thụ hưởng.

Cùng với hiện đại hóa dịch vụ hành chính, Bộ đã ban hành Quyết định số 404/QĐ-BDTTG ngày 30/6/2026 về kế hoạch xây dựng và thí điểm hệ sinh thái “Kết nối không gian số - Phát triển buôn làng thông minh” tại vùng đồng bào DTTS&MN giai đoạn 2026–2030. Kế hoạch dự kiến lựa chọn khoảng 30–50 thôn, bản, buôn, làng làm mô hình điểm, ưu tiên địa bàn khó khăn, vùng biên giới; thiết lập điểm truy cập số cộng đồng, hỗ trợ kết nối Internet và tổ chức hướng dẫn người dân sử dụng các dịch vụ thiết yếu.

Mô hình “Kết nối không gian số - Phát triển buôn làng thông minh” hướng tới đưa dịch vụ số, kỹ năng số và sinh kế số đến gần hơn với người dân vùng đồng bào DTTS&MNi. (Ảnh minh họa)

Không chỉ hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công và các tiện ích số, Kế hoạch còn chú trọng phát triển sinh kế, thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong sản xuất, quảng bá sản phẩm và kết nối thị trường. Các nội dung về sinh kế số khuyến khích quảng bá nông sản, dược liệu, sản phẩm OCOP, hàng thủ công; hỗ trợ truy xuất nguồn gốc và xây dựng gian hàng số. Cùng với đó là việc phát huy sáng kiến của thanh niên, người có uy tín, Tổ công nghệ số cộng đồng và các chủ thể tại địa phương.

Đối với đồng bào tôn giáo, phát triển công dân số có thể bắt đầu từ những nhu cầu thiết thực của tổ chức và cá nhân như: Tiếp cận thông tin, sử dụng các dịch vụ hành chính thuộc lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo, thực hiện giao dịch phù hợp và tăng khả năng nhận diện thông tin giả trên mạng. Sự đồng hành của chức sắc, chức việc và những người có uy tín trong cộng đồng sẽ giúp các hoạt động phổ biến kỹ năng số trở nên gần gũi hơn; tuy nhiên, mọi hoạt động thu thập, sử dụng dữ liệu phải đúng mục đích và theo quy định pháp luật.

Phát triển công dân số là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự đồng hành của các cấp, các ngành và sự tham gia chủ động của người dân. Từ những thao tác đầu tiên trên điện thoại thông minh đến khả năng tự thực hiện dịch vụ công, thanh toán điện tử, quảng bá sản phẩm và bảo vệ thông tin cá nhân, mỗi chuyển biến trong nhận thức, kỹ năng đều góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng, miền. Với cách tiếp cận lấy người dân làm trung tâm, gắn chuyển đổi số với nhu cầu thực tiễn, hành trình xây dựng công dân số từ bản làng sẽ tiếp tục mở ra những cơ hội mới, hướng tới mục tiêu phát triển toàn diện, bao trùm, không để ai bị bỏ lại phía sau.