Cộng đồng đông đảo, gắn với vùng đất giàu di sản

Theo số liệu của Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa, dân tộc Chăm hiện có 95.468 người trên địa bàn tỉnh, chiếm 4,23% dân số toàn tỉnh — là dân tộc thiểu số đông thứ hai sau dân tộc Raglai. Cộng đồng người Chăm sinh sống tập trung tại nhiều địa phương, trải dài qua các khu vực từng thuộc tỉnh Ninh Thuận (cũ) như Phan Rang, Ninh Hải, Ninh Phước, Ninh Sơn, Thuận Nam, Thuận Bắc, cũng như một số địa bàn thuộc Khánh Hòa trước sáp nhập.

Về đời sống tôn giáo, người Chăm tại Việt Nam nói chung và Khánh Hòa nói riêng chủ yếu theo ba nhánh tín ngưỡng, tôn giáo: Bàlamôn giáo, Hồi giáo Bàni và Hồi giáo Islam. Đây cũng là những tôn giáo đặc thù gắn liền với yếu tố dân tộc, khác biệt với các tôn giáo phổ biến khác trên cả nước.

Trong cộng đồng Chăm Bàlamôn, các tu sĩ (gọi là Passeh) giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ là những người hành lễ mà còn được xem là tầng lớp trí thức của cộng đồng, thông thạo chữ Chăm cổ, lưu giữ và truyền dạy các bộ kinh sách quy định về nghi thức hành lễ, phong tục, tập quán truyền thống. Vị trí này thường được duy trì theo nguyên tắc kế thừa trong gia tộc, tạo nên tính liên tục trong việc bảo tồn tri thức văn hóa qua nhiều thế hệ.

Hệ thống tháp Chăm — chứng tích kiến trúc ngàn năm

Tháp Bà Pô Nagar tại Thành phố Nha Trang

Một trong những giá trị nổi bật nhất của văn hóa Chăm tại Khánh Hòa là hệ thống các cụm tháp cổ, hiện do Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa tỉnh quản lý. Bốn cụm tháp tiêu biểu gồm: Tháp Bà Pô Nagar tại Nha Trang, Tháp Pô Klong Garai, Tháp Hòa Lai và Tháp Pô Rômê — trong đó ba di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (Tháp Bà Pô Nagar, Pô Klong Garai, Hòa Lai) và một di tích quốc gia (Pô Rômê).

Các cụm tháp này không đơn thuần là công trình kiến trúc tôn giáo cổ mà còn là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng sống động của cộng đồng Chăm. Hằng năm, vào tháng 11 theo lịch Chăm, cộng đồng Chăm Bàlamôn tổ chức lễ mở cửa đền, tháp — nghi lễ quan trọng đánh dấu chu kỳ sinh hoạt tôn giáo trong năm. Đây cũng là nơi diễn ra các lễ hội lớn, trong đó lễ hội Katê và Lễ hội Tháp Bà đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bên cạnh hệ thống đền, tháp, lễ hội, các làng nghề gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho di sản văn hóa Chăm. Làng gốm Bàu Trúc (xã Ninh Phước) được xem là làng gốm cổ xưa nhất Đông Nam Á đến nay còn bảo lưu phương pháp làm gốm thủ công.

Hiện, làng có 2 hợp tác xã, 11 cơ sở sản xuất, kinh doanh với khoảng 300 hộ dân gắn bó với nghề. Nơi đây được ví như một "bảo tàng gốm Chăm" sống động của khu vực Nam Trung Bộ, trở thành điểm đến hấp dẫn của nhiều du khách trong và ngoài nước.

Bảo tồn gắn với phát triển bền vững

Những năm qua, tỉnh Khánh Hòa và Ninh Thuận (cũ) dành nhiều nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Chăm. Các đền, tháp được trùng tu, tôn tạo; lễ hội, làng nghề truyền thống được duy trì; loại hình nghệ thuật dân gian được nghiên cứu, phục dựng.

Bên cạnh các di tích kiến trúc, văn hóa Chăm còn được biết đến qua các loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Nổi bật nhất là nghệ thuật làm gốm của người Chăm, được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đưa vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp vào năm 2022 — sự ghi nhận mang tầm quốc tế đối với một nghề thủ công truyền thống có lịch sử hàng trăm năm.

Ngoài gốm, cộng đồng Chăm còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể khác: nghề dệt thổ cẩm truyền thống, hệ thống chữ viết cổ Akhar Thrah, cùng kho tàng âm nhạc dân gian với các nhạc cụ đặc trưng như trống Ginăng, trống Baranưng và kèn Saranai — những nhạc cụ không thể thiếu trong các nghi lễ tôn giáo, tín ngưỡng và lễ hội cộng đồng.

Theo đánh giá của các nhà quản lý văn hóa, việc bảo tồn hệ thống di sản Chăm tại Khánh Hòa cần được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa yếu tố khoa học, văn hóa và đời sống cộng đồng. Đây không chỉ là nhiệm vụ gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là phát triển du lịch di sản, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào.

Trong bối cảnh hội nhập và chuyển đổi số, nhiều địa phương, nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục số hóa các giá trị văn hóa Chăm, từ hệ thống chữ viết, âm nhạc đến nghệ thuật thủ công truyền thống, nhằm mở rộng khả năng quảng bá đến công chúng trong nước và quốc tế, đồng thời tạo điều kiện cho thế hệ trẻ tiếp cận, gìn giữ bản sắc dân tộc mình trong đời sống đương đại.

Với chiều sâu lịch sử, sự phong phú về tín ngưỡng, tôn giáo và nghệ thuật truyền thống, cộng đồng người Chăm tiếp tục là một phần không thể tách rời trong bức tranh văn hóa đa dạng của tỉnh Khánh Hòa, đòi hỏi sự quan tâm, đầu tư thỏa đáng từ các cấp, các ngành trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản.